Konsepsiyadan əməkdaşlığın praktiki arxitekturasina aparan uğurlu dövr

2021-ci il sentyabr ayının 21-də BMT Baş Assambleyasının 76-cı sessiyasının ümumi siyasi debatlarında çıxış edən Çin lideri Si Cinpin Qlobal İnkişaf Təşəbbüsünü (GDI) irəli sürdü. Bu təşəbbüs COVID-19 pandemiyasının dünya iqtisadiyyatına və yoxsulluğun azaldılması sahəsində əldə olunmuş nailiyyətlərə ciddi zərbə vurduğu, eyni zamanda inkişaf etməkdə olan ölkələrin ərzaq, səhiyyə və sosial problemlərini daha da kəskinləşdirdiyi bir dövrdə meydana çıxdı. Məhz həmin vaxt Si Cinpin inkişaf məsələsinin qlobal makroiqtisadi gündəlikdə yenidən prioritet mövqeyə qaytarılmasını və BMT-nin 2030-cu ilədək Dayanıqlı İnkişaf Gündəliyinin həyata keçirilməsinin sürətləndirilməsini təklif etmişdi.

Təşəbbüsün ilkin konseptual quruluşu artıq başlanğıcdan kompleks xarakter daşıyırdı. Si Cinpin altı əsas prinsip müəyyənləşdirdi: inkişafa prioritet verilməsi, insanın mərkəzi mövqedə qərarlaşması, inkişafın əhatəli olması və onun nəticələrindən hamının faydalana bilməsi, innovativ inkişaf, insanla təbiətin ahəngdar birgəyaşayışı və praktiki fəaliyyətə yönəlmə. Eyni zamanda yoxsulluğun azaldılması və ərzaq təhlükəsizliyindən tutmuş inkişafın maliyyələşdirilməsi, iqlim gündəliyi, sənayeləşmə və rəqəmsal iqtisadiyyata qədər səkkiz prioritet istiqamət müəyyən olundu. Təklifin prinsipial xüsusiyyəti də məhz bundan ibarət idi: inkişaf həm iqtisadi artım, həm də insanların rifahını, texnoloji tərəqqini, sosial dayanıqlılığı və ekoloji məsuliyyəti bir-biri ilə əlaqələndirən vahid sistem kimi nəzərdən keçirilirdi. Beləliklə, Təşəbbüs beynəlxalq əməkdaşlığın mərkəzinə yalnız dünya iqtisadiyyatının nə dərəcədə sürətlə inkişaf etməsi məsələsini deyil, inkişafın nəticələrinin ölkələr və cəmiyyətlər arasında nə dərəcədə geniş və əlçatan şəkildə bölüşdürülməsi məsələsini də gündəmə çıxarmış oldu.

Tam başa çatmamış 2030 Gündəliyi fonunda beşillik

Beş ilin keçməsinə baxmayaraq, problemin ilkin şəkildə qoyuluşu öz müstəsna aktuallığını qoruyub saxlayır. BMT-nin Statistika Şöbəsinin son məlumatlarına əsasən, irəliləyiş dinamikasının qiymətləndirilməsi üçün kifayət qədər məlumatın mövcud olduğu 139 dayanıqlı inkişaf hədəfinin yalnız 15 faizi nəzərdə tutulan müddətdə yerinə yetirilməyə aparan trayektoriya üzrə hərəkət edir, daha 21 faiz üzrə isə mülayim irəliləyiş müşahidə olunur. Hədəflərin təxminən yarısı üzrə irəliləyiş ya cüzi xarakter daşıyır, ya da ümumiyyətlə mövcud deyil, göstəricilərin 15 faizi isə 2015-ci il səviyyəsindən belə aşağı düşüb.

Yoxsulluq məsələsi xüsusilə diqqətəlayiq və önəmli bir məsələdir. BMT-nin dəyərləndirmələrinə görə, cari 2026-cı ildə qlobal miqyasda ifrat yoxsulluq səviyyəsi dünya əhalisinin təxminən 10 faizini əhatə edir. Təşkilat xəbərdarlıq edir ki, mövcud inkişaf trayektoriyası dəyişməz qalarsa, 2030-cu ildə belə bəşəriyyətin təxminən 9 faizi ifrat yoxsulluq şəraitində yaşamaqda davam edəcək. Bununla yanaşı, yoxsulluğun azaldılmasına bilavasitə yönəldilən rəsmi yardımın həcmi 2024-cü ildə əvvəlki illə müqayisədə 8,7 faiz azalıb.

Buna görə də Qlobal İnkişaf Təşəbbüsünün beşilliyi sadəcə əlamətdar bir tarix dönəmi deyil. Bu yubiley beynəlxalq ictimaiyyətin 2030-cu il hədəfinə çatmasına cəmi dörd ilin qaldığı, elan olunmuş məqsədlərlə real dinamika arasındakı fərqin isə hələ də əhəmiyyətli olduğu bir dövrə təsadüf edir. Məhz bu amil Si Cinpinin təşəbbüsünə əlavə analitik əhəmiyyət qazandırır: onun 2021-ci ildə irəli sürdüyü inkişafı beynəlxalq əməkdaşlığın mərkəzinə necə qaytarmaq və onu daha balanslı və inklüziv etmək olar sualı beş ildən sonra da qlobal gündəliyin əsas məsələlərindən biri olaraq qalmaqda davam edir.

İdeyadan mexanizmə: Si Cinpinin qlobal inkişaf gündəliyinin irəli aparılmasında rolu

Növbəti prinsipial mərhələ Təşəbbüsün irəli sürülməsindən cəmi doqquz ay sonra başlandı. 2022-ci il iyunun 24-də Si Cinpin Çin və daha 17 dövlətin liderlərini bir araya gətirən Qlobal İnkişaf üzrə Yüksək Səviyyəli Dialoqa şəxsən sədrlik etdi. Müzakirələrin mərkəzində artıq inkişafın özündə onun zəruriliyi deyil, “vahid, bərabərhüquqlu, balanslaşdırılmış və inklüziv” qlobal tərəfdaşlığın formalaşdırılması və Təşəbbüsün həyata keçirilməsi üçün praktiki mexanizmlərə keçid dayanırdı. Məhz həmin vaxt Çin konkret alətlər kompleksini elan etdi: Cənub-Cənub əməkdaşlığına yardım fondu Qlobal İnkişaf və Cənub-Cənub Əməkdaşlıq Fonduna çevrildi və artıq nəzərdə tutulmuş 3 milyard ABŞ dollarına əlavə olaraq fonda daha 1 milyard dollar ayrılması qərara alındı, Çin-BMT Sülh və İnkişaf Fonduna dəstəyin artırılması, Qlobal İnkişafa Dəstək Mərkəzinin və Qlobal İnkişaf Bilikləri Şəbəkəsinin yaradılması bəyan edildi. Eyni zamanda əməkdaşlığın praktiki istiqamətləri də müəyyənləşdirildi: ərzaq təhlükəsizliyi, təmiz enerji, səhiyyə, rəqəmsal bacarıqlar, sənayeləşmə və inkişaf təcrübəsinin mübadiləsi.

Burada Si Cinpinin şəxsi rolunun mühüm bir xüsusiyyəti özünü göstərir: konsepsiyanı irəli sürdükdən sonra o, maliyyə, ekspert və təşkilati mexanizmlərin yaradılması yolu ilə onun siyasi təşviqini davam etdirdi. Məhz ideyadan konkret alətlərə bu cür keçid strateji təşəbbüsün özünü sadə deklarativ bəyanatdan fərqləndirir.

Diqqətəlayiqdir ki, bu fəaliyyət kənar mütəxəssislər tərəfindən də qiymətləndirilib. BMT sisteminin Çindəki əlaqələndiricisi Siddharth Chatterjee 2022-ci ildə Təşəbbüsü Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinə nail olunmasının sürətləndirilməsi zərurətinə “ümidverici cavab” adlandırmış və bu həlledici dövrdə Çinin fəal rolunu alqışlamışdı. Eyni zamanda BMT GDI-nin həyata keçirilməsinin 2030 Gündəliyi, eləcə də beynəlxalq səviyyədə tanınmış norma və standartlarla sıx şəkildə uzlaşdırılmasının vacibliyini vurğulayırdı.

Dövlət təşəbbüsündən çoxtərəfli əməkdaşlıq şəbəkəsinə

GDI-nin beşilliyi ərəfəsində ən nəzərəçarpan dəyişiklik onun ətrafında dayanıqlı əməkdaşlıq infrastrukturunun formalaşması oldu. ÇXR-in xarici işlər naziri Van İnin 2026-cı ilin iyulunda təqdim etdiyi məlumatlara görə, 130-dan çox ölkə və beynəlxalq təşkilat Təşəbbüsə dəstəyini ifadə edib və onun çərçivəsində əməkdaşlıqda iştirak edib, 100-ə yaxın dövlət, habelə beynəlxalq və regional təşkilat isə Çinlə müvafiq sənədlər imzalayıb. “Qlobal İnkişaf Təşəbbüsünün Dostları Qrupu” 88 dövləti birləşdirir. Çin 30-dan artıq tematik əməkdaşlıq mexanizmi və platforması yaradıb, BMT ilə qarşılıqlı fəaliyyət çərçivəsində isə 20-dən artıq inkişaf qurumu əməkdaşlığa cəlb olunub.

Lakin burada mühüm əhəmiyyətə malik təkcə iştirakçıların sayının artması faktı deyil, əməkdaşlığın xarakterinin dəyişməsidir. Beş il ərzində GDI-nin həyata keçirilməsinin bir-birini tamamlayan bir neçə səviyyəsi formalaşıb: dövlətlərarası siyasi dialoq, BMT platformasında koordinasiya, ixtisaslaşmış sahəvi mexanizmlər, maliyyə alətləri, bilik mübadiləsi və kadr hazırlığı. Çin, həmçinin BMT Baş Assambleyasının ardıcıl dörd sessiyası çərçivəsində GDI üzrə yüksək səviyyəli görüşlər keçirib və Birgə İnkişaf naminə Qlobal Fəaliyyət Forumunu təsis edib.

Bu institusionallaşma prosesi artıq BMT-nin öz mexanizmlərində də əksini tapıb. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 2030 Gündəliyinin həyata keçirilməsi naminə tərəfdaşlıqlardan istifadə üzrə yaratdığı Məqsədli Qrup GDI-ni digər beynəlxalq təşəbbüslərlə yanaşı BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinə (DİM) nail olunmasını potensial olaraq sürətləndirə biləcək vasitələrdən biri kimi nəzərdən keçirir. Bunun üçün təşəbbüsün BMT mexanizmləri ilə əlaqələndirilməsi, fəaliyyətlərin təkrarlanmasına yol verilməməsi və ölkələrin öz milli inkişaf strategiyalarına görə məsuliyyətinin qorunub saxlanılması əsas şərtlər kimi irəli sürülür.

Beləliklə, ilk beşilliyin institusional səviyyədə başlıca nəticəsi sadəcə dəstəyin coğrafiyasının genişlənməsindən ibarət deyil. İlkin olaraq Çin tərəfindən irəli sürülmüş təklifdən çoxsəviyyəli əməkdaşlıq şəbəkəsinin formalaşdırılmasına keçid baş verib. Bu şəbəkənin nə dərəcədə səmərəli olacağı isə artıq onun konkret ölkələr və insanlar üçün ölçülə bilən nəticələr yaratmaq qabiliyyəti ilə müəyyən ediləcək.

Beş il ərzində nələr dəyişdi

Təşəbbüsün beşilliyi onun ideyasını və institusional inkişafını qiymətləndirməkdən daha ciddi meyara, yəni konkret nəticələrin təhlilinə keçməyə imkan yaradır. ÇXR Xarici İşlər Nazirliyinin 2026-cı il sentyabrın 21-də təqdim etdiyi məlumatlara görə, beş il ərzində GDI çərçivəsində 23 milyard ABŞ dollarından çox vəsait səfərbər edilib və 2000-dən artıq əməkdaşlıq layihəsi həyata keçirilib. Qlobal İnkişaf və Cənub-Cənub Əməkdaşlıq Fondu bu prosesdə xüsusi yer tutur. Belə ki, Fondun iştirakı ilə həyata keçirilən layihələr 70-dən çox dövləti əhatə edib və Çin tərəfinin məlumatına görə, 40 milyondan artıq insana fayda gətirib.

Bu göstəricilərin daha diqqət və müəyyən dərəcədə ehtiyatla şərh olunması vacibdir. 23 milyard ABŞ dolları məbləği GDI-nin müxtəlif mexanizmləri vasitəsilə səfərbər edilmiş resursların ümumi həcmini ifadə edir. 70-dən çox ölkə və 40 milyon nəfərdən artıq faydalanan şəxslə bağlı göstəricilər isə bilavasitə Qlobal İnkişaf və Cənub-Cənub Əməkdaşlıq Fondu çərçivəsində həyata keçirilən praktiki əməkdaşlığa aiddir. Mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Fondun fəaliyyətinin əsas göstəriciləri BMT-nin İnkişaf Proqramının materiallarında da təsdiqini tapır: həmin məlumatlara əsasən, Fond 20-dən çox beynəlxalq təşkilatla əməkdaşlıq edir, təxminən 70 ölkədə 200-dən artıq layihə həyata keçirib və 40 milyondan çox insanı yardımla əhatə edib.

Beləliklə, beş ilin ən mühüm nəticəsi təkcə cəlb olunan maliyyə vəsaitlərinin miqyası ilə məhdudlaşmır. GDI tədricən ümumi inkişaf konsepsiyasının səhiyyə, kənd təsərrüfatı, ərzaq təhlükəsizliyi, fəlakətlərin qarşısının alınması, yaşayış vasitələrinin təmin edilməsi və qadınların imkanlarının genişləndirilməsinə yönəlmiş konkret layihələrə çevrildiyi bir kanal formalaşdırıb. Məhz belə praktiki ölçünün mövcudluğu Təşəbbüsü artıq yalnız siyasi konsepsiya kimi deyil, həm də inkişaf məqsədləri naminə beynəlxalq əməkdaşlığın real fəaliyyət göstərən aləti kimi qiymətləndirməyə imkan verir. Bununla yanaşı, onun uzunmüddətli təsiri layihələrin sayının özü ilə deyil, əldə olunan nəticələrin dayanıqlılığı və tərəfdaş ölkələrin öz inkişaf potensialını nə dərəcədə gücləndirməsi ilə ölçülməlidir.

Maliyyə yardımından müstəqil inkişaf qabiliyyətinə

Bu kontekstdə Çinin yanaşmasında baş verən keyfiyyət dəyişikliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır: əməkdaşlıq getdikcə daha çox yalnız ayrı-ayrı layihələrin maliyyələşdirilməsi ətrafında deyil, həm də biliklərin ötürülməsi, kadr hazırlığı və dövlətlərin öz inkişaf imkanlarını artırmağa qadir texnoloji alətlərin təqdim edilməsi əsasında qurulur. 2026-cı ilin iyulunda ÇXR-in xarici işlər naziri Van İ bildirdi ki, GDI çərçivəsində 200 mindən çox insan peşə hazırlığı keçib, müxtəlif layihələr isə 120-dən artıq ölkənin əhalisinə praktiki fayda verib. Konkret nümunələr sırasında o, yoxsulluğun azaldılması proqramlarında tətbiq olunan “cünsao” texnologiyasını, məlumat mübadiləsini təmin edən SDGSAT-1 dayanıqlı inkişaf peykini, eləcə də meteoroloji erkən xəbərdarlıq, təbii fəlakətlərin qarşısının alınması və onların nəticələrinin yumşaldılması üçün nəzərdə tutulmuş MAZU platformasını qeyd edib.

Belə yanaşmanın əhəmiyyəti ənənəvi “donor-resipiyent” modelinin hüdudlarını xeyli aşır. Müasir inkişaf texnologiyalardan müstəqil şəkildə istifadə etmək, riskləri idarə etmək, mütəxəssislər hazırlamaq və həlləri milli şəraitə uyğunlaşdırmaq qabiliyyətini tələb edir. Məhz buna görə də bilik mübadiləsi kapital qədər mühüm resursa çevrilir. BMT-nin İnkişaf Proqramı da Çinlə 2026-2030-cu illər üzrə əməkdaşlıq proqramında tələbat yönümlü Cənub-Cənub əməkdaşlığına, qarşılıqlı öyrənməyə və tərəfdaş ölkələrin ehtiyaclarının Çinin resurs və təcrübəsi ilə uzlaşdırılmasına xüsusi diqqət yetirir. Təşkilat, eyni zamanda, hər bir ölkənin konkret şəraitinin mütləq nəzərə alınması şərti ilə Çinin yoxsulluğun azaldılması, bərpa olunan enerji, rəqəmsal innovasiyalar və infrastruktur sahələrindəki təcrübəsinin potensial dəyərini ayrıca vurğulayır.

Məhz burada Təşəbbüsün təkamülünün ən məzmunlu istiqamətlərindən biri özünü büruzə vermiş olur: ayrı-ayrı layihələrin dəstəklənməsindən ölkələrin inkişafı müstəqil şəkildə davam etdirmək qabiliyyətinin formalaşdırılmasına keçid. Əgər bu məntiq ardıcıl şəkildə həyata keçirilərsə, Çinin töhfəsi yalnız təqdim olunan resursların həcmi ilə deyil, həm də tərəfdaşların öz dayanıqlı inkişafı üçün zəruri olan yeni bilik, texnologiya və insan kapitalını nə dərəcədə əldə etməsi ilə ölçüləcək.

İnkişaf dörd qlobal təşəbbüs sisteminin təməli kimi

Beş il ərzində Qlobal İnkişaf Təşəbbüsünün əhəmiyyəti Si Cinpinin xarici siyasət konsepsiyasının daha geniş kontekstində də getdikcə daha aydın şəkildə üzə çıxıb. Bu təşəbbüsdən sonra ardıcıl olaraq Qlobal Təhlükəsizlik Təşəbbüsü, Qlobal Sivilizasiya Təşəbbüsü və Qlobal İdarəetmə Təşəbbüsü irəli sürülüb. 2026-cı ilin iyununda dərc edilmiş ÇXR-in Ağ Kitabında artıq bu dörd təşəbbüs vahid və bütöv sistem kimi nəzərdən keçirilir. Bu sistemdə inkişaf rifahın yüksəldilməsinə, təhlükəsizlik sabitliyin təmin olunmasına, sivilizasiyalararası mübadilə qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsinə, idarəetmənin təkmilləşdirilməsi isə beynəlxalq sistemdə daha böyük ədalətin təmin edilməsinə xidmət etməlidir.

Analitik nöqteyi-nəzərdən GDI bu sistemdə xüsusi yer tutur. İnkişaf davamlı sülhün, sivilizasiyalararası dolğun dialoqun və dövlətlərin qlobal idarəetmədə bərabərhüquqlu iştirakının təmin edilməsi üçün zəruri olan maddi və sosial təməl formalaşdılrır. Yoxsulluq, texnoloji gerilik, borc həssaslığı və insan kapitalı çatışmazlığı qeyri-sabitlik mənbələrinə çevrilə bilər və eyni zamanda inkişaf etməkdə olan ölkələrin beynəlxalq qaydaların formalaşdırılmasına təsir göstərmək imkanlarını məhdudlaşdırır. Buna görə də Si Cinpinin yanaşmasının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri əvvəllər çox zaman bir-birindən ayrı nəzərdən keçirilən sahələrin (inkişafın, təhlükəsizliyin, sivilizasiyalararası qarşılıqlı fəaliyyətin və qlobal idarəetmənin) vahid, qarşılıqlı əlaqəli sistemdə birləşdirilməsindən ibarətdir. Çinin rəsmi sənədlərində də vurğulanır ki, dörd təşəbbüs müxtəlif funksional istiqamətlərə malik olsa da, bəşəriyyətin ortaq tale cəmiyyəti konsepsiyası çərçivəsində bir-birini tamamlayır.

Bu kontekstdə GDI-nin keçdiyi beşillik yol əlavə əhəmiyyət və məna əldə edir: məhz bütün dövlətlərin və xalqların inkişaf hüququ məsələsinin gündəmə gətirilməsindən bu daha geniş arxitekturanın formalaşması başlanıb.

2030-cu ildən sonra: Qlobal Cənub, Azərbaycan və inkişafın növbəti üfüqləri

İndi əsas məsələ artıq ilk beşilliyin yekunlarını qiymətləndirməkdən daha çox növbəti mərhələnin müəyyənləşdirilməsindən ibarətdir. Beynəlxalq ictimaiyyət elə bir mərhələyə yaxınlaşır ki, qüvvədə olan 2030 Gündəliyinin həyata keçirilməsini sürətləndirməklə yanaşı, 2030-cu ildən sonrakı qlobal inkişafın necə olacağı barədə yeni baxışın formalaşdırılması da zərurətə çevriləcək. BMT artıq 2027-ci ildə keçiriləcək Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri üzrə Sammiti bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri kimi nəzərdən keçirir. Gələcək inkişaf modeli ilə bağlı müzakirələr isə getdikcə daha çox süni intellekt, iqlim dəyişiklikləri, artan bərabərsizlik və beynəlxalq əməkdaşlıq mexanizmlərinin özünün yeni reallıqlara uyğunlaşdırılması zərurəti kimi məsələləri əhatə edir.

Çin artıq GDI-nin gələcək inkişafını məhz bu perspektivlə əlaqələndirir. 2026-cı ilin iyulunda Çinin xarici işlər naziri Van İ 2030-cu ildən sonrakı gündəliyin formalaşdırılmasına əvvəlcədən hazırlaşmağın və bu gündəlikdə Qlobal Cənubun ehtiyaclarının, o cümlədən maliyyələşdirmə, texnologiyalar, süni intellekt və müstəqil inkişaf potensialının gücləndirilməsi sahələrindəki tələbatlarının daha dolğun şəkildə nəzərə alınmasına nail olmağın vacibliyini bildirib.

Azərbaycan üçün bu gündəlik mücərrəd deyil, bilavasitə praktiki əhəmiyyətə malikdir. 2025-ci il aprelin 23-də hərtərəfli strateji tərəfdaşlığın qurulmasına dair imzalanmış Birgə Bəyanatda ölkəmiz Qlobal İnkişaf Təşəbbüsünü fəal şəkildə dəstəklədiyini və 2030 Gündəliyinin həyata keçirilməsini birgə sürətləndirmək məqsədilə onun “Dostlar Qrupu”na qoşulmağa hazır olduğunu rəsmi şəkildə ifadə edib. Həmin sənəddə Bakı və Pekin qlobal idarəetmədə inkişaf etməkdə olan dövlətlərin təmsilçiliyinin gücləndirilməsinin lehinə çıxış ediblər.

Yubiley ilinın sadəcə olaraq yekunların qiymətləndirilməsi ilə başa çatmadığı xüsusi rəmzi məna daşıyır. Artıq sentyabrın 24-26-da BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyası çərçivəsində Nyu-Yorkda ÇXR Sədrinin müavini Han Çjen GDI-nin beşilliyinə həsr olunmuş Yüksək Səviyyəli Dialoqda iştirak edib.

Odur ki, Qlobal İnkişaf Təşəbbüsünün beşilliyinə yeni bir mərhələ kimi yanaşmaq lazımdır. Heç bir şübhə yoxdur ki, növbəti mərhələ bu illər ərzində formalaşmış əməkdaşlıq sisteminin Qlobal Cənuba dünya inkişaf gündəliyində sadəcə iştirakçı olmaqdan çıxaraq, artıq 2030-cu ildən sonrakı dövr üçün onun gələcək qaydalarının formalaşdırılmasında daha fəal iştirak etməyə nə dərəcədə yardım göstərə biləcəyini ortaya qoyacaq./milli.az