“Məkkə müdafiə ittifaqı”, Orta Dəhliz və müdafiə sənayesinin sürətli inkişafı Türkiyənin yeni strategiyasının əsas dayaqlarına çevrilməyə başlayıb... Egey və Şərqi Aralıq dənizlərində Yunanıstanla qarşıdurma isə Türkiyənin yüksələn hərbi-siyasi gücünün ən həssas sınaq meydanlarından biri olaraq qalır...
Türkiyənin son dövrdə müdafiə, diplomatiya və regional əməkdaşlıq istiqamətində atdığı prinsipial, eləcə də qətiyyətli addımlar böyük maraq doğurur. Çünki rəsmi Ankaranın indi yalnız Türkiyənin milli təhlükəsizlik imkanlarını daha da gücləndirməklə kifayətlənmir. Eyni zamanda, Avrasiya və Yaxın Şərqdə yeni güc balansının formalaşmasında daha fəal rol oynamağa çalışlaşdığını göstərir.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Türkiyənin müdafiə xərclərinin kəskin şəkildə artırılması, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi, eləcə də Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatında fəallaşması rəsmi Ankaranın yeni strategiyasının bir-birini tamamlayan istiqamətləri kimi görünür. Türkiyənin vitse-prezidenti Cevdet Yılmazın açıqlamasına görə, rəsmi Ankara qarşıdakı üç il ərzində müdafiə xərclərini 229 faiz artırmağı planlaşdırır. Və bu, sadəcə, hərbi büdcənin böyüdülməsi deyil, həm də Türkiyənin uzunmüddətli strateji prioritetlərinin dəyişdiyini göstərən ciddi mesajdır.

Məsələ ondadır ki, rəsmi Ankara xüsusilə də hərbi müdafiə sənayesində yerli texnologiyaların inkişaf etdirilməsinə və yüksək əlavə dəyərə malik məhsulların istehsalının genişləndirilməsinə üstünlük verir. Yəni, Türkiyə xarici silah və texnologiyadan asılılığı azaltmaqla yanaşı, həm də, regional hərbi-texnoloji güc mərkəzinə çevrilmək xəttini davam etdirir. Bu baxımdan, müdafiə sənayesinə sərmayələrin artması pilotsuz uçuş aparatları, raket sistemləri, hərbi elektronika, hava hücumundan müdafiə vasitələri və digər strateji texnologiyalar üzrə Türkiyənin imkanlarını daha da genişləndirə bilər.

Eyni zamanda, bu prosesin digər önəmli istiqaməti isə Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığının dərinləşdirilməsidir. Belə ki, bu üç ölkənin xarici işlər nazirləri hərbi müdafiə ittifaqı çərçivəsində əldə olunan razılaşmaları artıq daha intensiv müzakirə etməyə üstünlük verirlər. Ona görə də, hərbi müdafiə imkanlarının gücləndirilməsi, birgə fəaliyyətlərin artırılması və müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi barədə razılıq yeni regional təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşması baxımından da diqqət çəkir.

Təbii ki, bu əməkdaşlığın “Məkkə alyansı” çərçivəsində inkişaf etdirilməsi Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında münasibətlərin yalnız siyasi və iqtisadi xarakter daşımadığını göstərir. Çünki hazırda ortaq fəaliyyətin təhlükəsizlik sahəsində də daha koordinasiyalı xarakter almağa başladığı müşahidə olunur. Və burada indi əsas məsələlərdən biri də məhz yeni ittifaqın yaxın gələcəkdə hansı səviyyəyə qədər genişlənə biləcəyi ilə birbaşa bağlıdır.

Məsələ ondadır ki, indiki mərhələdə əsas hədəflərdən biri bu üç ölkə arasında müdafiə sənayesi, hərbi təlimlər, kəşfiyyat mübadiləsi və təhlükəsizlik üzrə koordinasiyanın dərinləşdirilməsinə indeksləşdirilib. Ona görə də, bu önəmli və yeni hərbi-siyasi format Yaxın Şərq və Cənubi Asiyada mövcud olan güc balansına birbaşa təsir göstərə biləcək yeni platformaya çevrilə bilər. Və bu "Məkkə alyansı"nın belə sürətlə güclənməsi bəzi qlobal siyasi iradə mərkəzlərini artıq ciddi şəkildə narahat etməyə də başlayıb.

Bütün bunlara paralel olaraq, Türkiyənin Orta Asiya və Avrasiya istiqamətində də fəallaşması isə qlobal rəqabəti daha da genişləndirir. Belə ki, prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının “ŞƏT+” formatında rəsmi Ankaranın regional münaqişələrin siyasi dialoq və diplomatiya yolu ilə həllində məsuliyyəti bölüşməyə hazır olduğunu bildirmişdi. Və bu, rəsmi Ankaranın Türkiyəni yalnız sadəcə, NATO çərçivəsində fəaliyyət göstərən dövlət kimi təqdim etmədiyini də göstərir.

Digər tərəfdən, prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın ŞƏT-in çoxqütblü dünyanın formalaşmasında artan roluna xüsusi diqqət çəkməsi də qətiyyən təsadüfi deyil. Belə ki, rəsmi Ankara bir tərəfdən, NATO üzvü olaraq, Qərb təhlükəsizlik sistemindəki mövqeyini qoruyur. Və digər tərəfdən isə rəsmi Ankara Rusiya, Çin, Orta Asiya və Yaxın Şərq ölkələri də daxil olmaqla, müxtəlif güc mərkəzləri ilə əlaqələrini daha da genişləndirir.

Təbii ki, rəsmi Ankaranın bu strategiyasının mərkəzində isə Türkiyə üçün geoiqtisadi və geopolitik baxımdan, böyük əhəmiyyət daşıyan Orta Dəhliz dayanır. Belə ki, Azərbaycan üzərindən keçən bu nəqliyyat xəttinin Çinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü ilə əlaqələndirilməsi Türkiyəyə Orta Asiya və Avropa qitəsi arasında əsas tranzit qovşaqlarından birinə çevrilmək imkanları yaradır. Və bu baxımdan, Türkiyə üçün Orta Dəhliz əslində, yalnız geoiqtisadi layihə deyil.

Məsələ ondadır ki, bu marşrut Türkiyənin Orta Asiyaya çıxışını, enerji və logistika imkanlarını, Azərbaycanla strateji əlaqələrini, eləcə də, Avropa ilə Asiya arasındakı geopolitik əhəmiyyətini paralel şəkildə artırır. Ancaq Türkiyənin geostrateji gücünün artması Egey və Şərqi Aralıq dənizində rəsmi Ankara ilə Yunanıstan arasındakı fundamental ziddiyyətləri də qətiyyən aradan qaldırmır. Və bu, rəsmi Ankara üçün yaxın gələcəkdə daha intensiv məğlub olmaq məcburiyyətində qala biləcəyi önəmli problemlərin sırasına daxildir.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Yunanıstanın baş naziri Kiriakos Mitsotakis Türkiyə ilə yaxşı münasibətlərdə maraqlı olduqlarını bildirib. Ancaq bu iki ölkə arasında əsas mübahisənin Egey və Şərqi Aralıq dənizində nəzarət zonalarının delimitasiyası ilə bağlı olduğunu vurğulayıb. Və rəsmi Afina Türkiyənin qaldırdığı, Yunanıstanın isə mübahisə predmeti hesab etmədiyi məsələləri müzakirə niyyətində olmadığını bildirir.

Eyni zamanda, Yunanıstan ərazi sularını 12 dəniz milinədək genişləndirmək hüququna malik olduğunu da iddia edir. Məhz bu məqam Türkiyənin sürətlə artan hərbi potensialı fonunda xüsusilə böyük əhəmiyyət qazanır. Çünki Türkiyə ilə Yunanıstan arasında siyasi-diplomatik dialoq davam etsə də, Egey və Şərqi Aralıq hövzələrində enerji ehtiyatları, kontinental şelf və dəniz yurisdiksiyası məsələləri geostrateji rəqabətin əsas mənbələrindən biri olaraq qalır.

Bütün bunların nəticəsində isə Türkiyənin qarşısında tamamilə yeni geopolitik situasiya formalaşır. Belə ki, rəsmi Ankara eyni vaxtda üç istiqamət üzrə hərəkət edir. Yəni, Türkiyə müdafiə sənayesini və hərbi potensialını gücləndirir. Yaxın Şərqdə Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığını dərinləşdirir. Avrasiya istiqamətində isə ŞƏT və Orta Dəhliz kimi önəmli geopolitik platformalar vasitəsilə öz təsir imkanlarını daha da genişləndirir.

Maraqlıdır ki, bu strategiyanın əsas xüsusiyyəti isə Türkiyənin hər hansı bir güc mərkəzinə tam şəkildə bağlanmadan, müxtəlif geopolitik qütblərlə paralel şəkildə işləməsidir. Belə ki, əsmi Ankara NATO üzvlüyünü qoruyaraq, Qərblə münasibətlərini davam etdirir. Eyni zamanda, Çin və Orta Asiya ölkələri ilə iqtisadi əlaqələrini genişləndirir. Və Yaxın Şərqdə isə Türkiyənin regional təhlükəsizlik mexanizmlərini yenidən formalaşdırmağa çalışır.

Bu baxımdan, əgər, müdafiə xərclərinin 229 faiz artırılması planı və regional təhlükəsizlik əməkdaşlığının genişləndirilməsi real layihələrlə müşayiət olunarsa, onda, Türkiyənin qarşıdakı illərdə hərbi və siyasi çəkisinin daha da artacağı qətiyyən şübhə doğurmur. Bu haldasa, Türkiyə artıq yalnız regional güc deyil, həm də müxtəlif geopolitik məkanları bir-birinə bağlayan və ayrı-ayrı güc mərkəzləri arasında geniş manevr imkanlarına malik önəmli geostrateji aktor statusu qazana bilər.

Göründüyü kimi, “Məkkə müdafiə ittifaqı”, Orta Dəhliz və müdafiə sənayesinin sürətli inkişafı rəsmi Ankaranın yeni strategiyasının əsas dayaqlarına çevrilməyə başlayıb. Bütün bunlara paralel olaraq, Egey və Şərqi Aralıq dənizlərində Yunanıstanla qarşıdurma isə Türkiyənin yüksələn hərbi-siyasi gücünün ən həssas sınaq meydanlarından biri olaraq qalır. Bu baxımdan, indi rəsmi Ankara üçün əsas məsələ hərbi imkanlarını artırmaqla yanaşı, sahib olduğu gücü siyasi-diplomatik təsir alətinə çevirməkdir. Və bu halda, rəsmi Ankaranın müxtəlif regional böhranlarda Türkiyəni alternativ təhlükəsizlik mərkəzi kimi təsdiqləmək imkanları da ciddi şəkildə genişlənmiş olacaq.

Elçin XALİDBƏYLİ,
Siyasi ekspert,
"Yeni Müsavat" Media Qrupu