ABŞ prezidenti Donald Trampın Ukrayna müharibəsinin tez bir zamanda dayandırılmasına yönəlik çağırışları və “sülh planı” ətrafında səsləndirdiyi mesajlar təsadüfi deyil. Bu tələskənliyin arxasında dayanan əsas səbəb geosiyasi xəritədə formalaşmaqda olan yeni dünya düzəni və bu düzənin əsasını təşkil edən yeni texnologiyalar, xüsusilə də Süni İntellekt (Sİ) uğrunda qlobal mübarizədir.

Müasir mərhələdə artıq hərbi güc və klassik iqtisadi təsir rıçaqları təkbaşına həlledici amil sayılmır. Dünyaya kimlərin liderlik edəcəyini Süni İntellekt, yarımkeçiricilər, yüksək texnologiyalar, enerji və data üzərində nəzarət müəyyənləşdirir. Bu reallıqda isə iki əsas güc mərkəzi ön plana çıxır: Vaşinqton və Pekin.

Çin faktoru və ABŞ-ın artan narahatlığı

ABŞ texnologiya və Süni İntellekt sahəsində hələ də aparıcı mövqedədir. Lakin Çin son illər bu sahədə sürətli və sistemli irəliləyiş nümayiş etdirərək Ağ Ev üçün real strateji rəqibə çevrilib. Hətta bəzi istiqamətlərdə Pekin ABŞ-ı qabaqlamağa nail olub. Məhz bu fakt Vaşinqtonda ciddi narahatlıq doğurur.

Artıq təxminən 20 ilə yaxındır ki, ABŞ–Çin rəqabəti gizli və dolayı xarakter daşıyırdı. Bu gün isə mübarizə açıq fazaya keçib. Ticarət müharibələri, texnoloji sanksiyalar, çip sənayesi uğrunda savaş və geosiyasi qarşıdurmalar bu prosesin tərkib hissəsidir.

Rusiya–Ukrayna müharibəsi: böyük oyunda maneə

Bu kontekstdə Rusiya–Ukrayna müharibəsi ABŞ üçün əlavə yük və strateji maneə rolunu oynayır. Müharibə Vaşinqtonun resurslarını yayındırır, diqqəti əsas hədəfdən – Çinin qabağının alınmasından uzaqlaşdırır. Eyni zamanda Avropada təhlükəsizlik böhranını dərinləşdirərək ABŞ-ın qlobal manevr imkanlarını məhdudlaşdırır.

Pekin isə bu vəziyyəti çox yaxşı anlayır. Çin üçün Rusiya–Ukrayna müharibəsinin uzanması ABŞ-ın diqqətini və gücünü parçalamaq baxımından əlverişlidir. Məhz bu səbəbdən Pekin Moskvanın müharibə bataqlığında daha uzun müddət qalmasında maraqlıdır. Bu, Çinə yeni texnologiyalar və Süni İntellekt sahəsində mövqelərini möhkəmləndirmək və bu üstünlüyü geri dönməz mərhələyə çatdırmaq imkanı yaradır.

Rusiya – vasitə, yoxsa alət?

Mövcud mərhələdə həm Vaşinqton, həm də Pekin Rusiyadan vasitə kimi istifadə etməyə çalışır. ABŞ Moskvanı müəyyən formada özünə yaxınlaşdıraraq Çini zəiflətmək niyyətindədir. Çin isə əksinə, Rusiyanı Qərblə qarşıdurmada saxlayaraq onu öz geosiyasi orbitində möhkəmləndirməyə çalışır.

Başqa sözlə, dünya ağalığı uğrunda Vaşinqtonla Pekin arasında Rusiya faktoru üzərindən amansız mübarizə gedir. Bu mübarizədə Moskva bəzən tərəf, bəzən isə alət rolunda çıxış edir.

Ukrayna yeni dünya düzəninin alver predmetinə çevrilib

Bu reallıqda Ukrayna artıq təkcə müharibə aparan dövlət deyil. O, yeni dünya düzəninin formalaşması prosesində böyük güclər üçün alver predmetinə çevrilib. Vaşinqton, Pekin, Moskva və Brüssel hər biri Ukrayna böhranından öz maraqları üçün istifadə etməyə çalışır.
Məhz bu səbəbdən Trampın Kiyevə yönəlik təzyiqlərinin kökündə humanitar yox, strateji və texnoloji prioritetlər dayanır. Onun sülh planına bu prizmadan baxdıqda bir çox məqamlar aydınlaşır: məqsəd Ukraynaya sülh gətirməkdən daha çox, ABŞ-ın Çinlə böyük qarşıdurmada əlini azad etməkdir.

Beləliklə, Trampın Ukrayna ilə sülhə tələsməsi şəxsi siyasi ambisiyalardan və ya seçki ritorikasından daha dərin səbəblərlə bağlıdır. Bu, yeni texnologiyalar və Süni İntellekt əsasında formalaşan yeni dünya düzənində ABŞ-ın liderliyini qorumaq uğrunda mübarizənin tərkib hissəsidir. Ukrayna müharibəsi isə bu böyük oyunda yalnız bir cəbhə, bir vasitədir.