Elektron Məhkəmə sisteminin yenilənməsi ilə bağlı 19 mart 2026-cı il tarixində elan verildi. 19-30 mart tarixləri arasında sistemin işləməməsi, daha sonra isə yenilənmiş versiyada uzun müddət texniki nasazlıqların və funksional çatışmazlıqların qalması istifadəçilərin, xüsusən vəkillərin haqlı narazılığına səbəb oldu. Bir çox vəkil yeni versiyanın əvvəlki sistemlə müqayisədə daha zəif işlədiyini, bəzi funksiyaların ya ləng, ya da qeyri-stabil olduğunu açıq şəkildə ifadə etdi. Tanınmış vəkil Cavad Cavadov Musavat.com-a bildirir ki, Elektron Məhkəmə sistemi ilə bağlı əsas problem yalnız texniki yenilənmənin özü deyil, belə bir yenilənmənin istifadəçilərin rəyi öyrənilmədən və onların praktik ehtiyacları tam nəzərə alınmadan həyata keçirilməsidir:

“Məhkəmə-Hüquq Şurasının Elektron Məhkəmə sistemi ilə bağlı öncədən sorğu keçirməməsi, istifadəçilərin, xüsusən vəkillərin fikrini sistemli şəkildə öyrənməməsi təəssüf doğurur. Belə platformalar kabinetdə yox, real istifadəçinin gündəlik təcrübəsində sınaqdan keçirilməlidir. Gələcəkdə bu cür yenilənmələr zamanı istifadəçi rəyi mütləq nəzərə alınmalıdır”.

Vəkil deyib ki, videokonfrans funksiyasının sistemə əlavə olunacağını çoxdan gözləyirlər: “Müasir dövrdə bu artıq seçim deyil, zamanın tələbidir. Bəzi məhkəmələrdə belə qoşulmalar var, lakin bunlar bütün işlərə aid deyil. Halbuki xüsusən qısa müddət çəkən iclaslar, texniki xarakterli baxışlar, vəsatətlərə baxılması kimi proseslərdə videokonfrans olduqca zəruridir. Bəzən uzun məsafə qət edirsən, amma məhkəmə cəmi 10 dəqiqə çəkir”.

Vəkilin sözlərinə görə, elektron ədalət mühakiməsinin məqsədi sadəcə kağız sənəd dövriyyəsini rəqəmsallaşdırmaq deyil. Əsas məqsəd məhkəməyə çıxışı asanlaşdırmaq, vaxt və resurs itkisini azaltmaq, xüsusən regionlardan gələn tərəflər və vəkillər üçün prosesi daha çevik etməkdir. Bu baxımdan videokonfrans mexanizmi artıq əlavə seçim yox, funksional zərurət kimi qəbul olunmalıdır. Azərbaycan qanunvericiliyində videokonfrans imkanının müəyyən hüquqi bazası mövcuddur. Ayrı-ayrı məhkəmələrdə və müəyyən kateqoriya işlərdə məsafədən qoşulma praktikası da olub. Lakin bu imkan vahid, sabit və bütün istifadəçilər üçün əlçatan mexanizmə çevrilməyib. Problem məhz buradadır: hüquqi baza qismən var, ancaq tətbiq parçalı və qeyri-sistemlidir. Beynəlxalq praktikada isə rəqəmsal məhkəmə alətləri çoxdan daha geniş tətbiq olunur. Avropa ölkələrində, xüsusən pandemiyadan sonra videobağlantı ilə iclasların keçirilməsi, tərəflərin uzaqdan iştirakı və elektron sənəd dövriyyəsinin inteqrasiyası adi alətə çevrilib. Qonşu ölkələrdə də oxşar meyl görünür: Türkiyədə SEGBİS sistemi uzun illərdir istifadə olunur, Gürcüstanda isə videohearing mexanizmləri məhkəmə praktikasında daha çevik şəkildə tətbiq edilir.

Cavad Cavadov hesab edir ki, Azərbaycan məhkəmə sistemi də artıq bu mərhələyə keçməlidir: “Elektron Məhkəmə sistemi sadəcə sənəd yüklənən portal olmamalıdır. O, məhkəmə iştirakçısına real rahatlıq və çıxış imkanı verməlidir. Əgər sistem yenilənirsə, bu yenilənmənin mərkəzində istifadəçinin işi asanlaşmalıdır. Videokonfrans mexanizmi bu baxımdan ən vacib elementlərdən biridir. Çünki elektron ədalət mühakiməsinin məqsədi yalnız rəqəmsal görünmək yox, prosesi daha əlçatan etməkdir”.

Onun fikrincə, videokonfrans mexanizminin geniş tətbiqi xüsusən qısa və texniki iclaslar, təxirəsalınma, vəsatətlərə baxılması, prosessual dəqiqləşdirmələr və bəzi mülki-inzibati işlər üzrə ciddi rahatlıq yarada bilər. Hər bir işin tam şəkildə məsafədən baxılması vacib deyil, lakin hər dəfə fiziki iştirak tələb etmək də həm məhkəmələr, həm vəkillər, həm də tərəflər üçün səmərəli yanaşma deyil.

Cavad Cavadov vurğulayır ki, yenilənmə prosesi davam edirsə, bu mərhələdə əsas diqqət istifadəçi yönümlü düzəlişlərə, texniki sabitliyə və videokonfrans funksiyasının sistemli şəkildə inteqrasiyasına yönəlməlidir: “Bu sistemin bütün işlərə tətbiqi zamanın tələbidir. Əlbəttə, hər iş videobağlantı ilə aparılmalı deyil. Amma elə kateqoriyalar var ki, orada videokonfrans həm vaxt itkisini azaldar, həm xərcləri aşağı salar, həm də prosesi çevikləşdirər. Məhkəmə idarəçiliyi orqanları belə yenilikləri istifadəçilərlə dialoq əsasında qurmalıdır. Elektron ədalət mühakiməsi kabinetdə hazırlanıb cəmiyyətə təqdim olunan texniki məhsul deyil, canlı hüquqi prosesin bir hissəsidir”.

Cavad Cavadovun fikrincə, Elektron Məhkəmə sisteminin yenilənməsi yalnız texniki hadisə kimi yox, ədalət mühakiməsinə çıxışın keyfiyyəti prizmasından qiymətləndirilməlidir. Əgər bu yenilənmə nəticəsində istifadəçi rahatlığı artmır, sistem daha stabil işləmir və videokonfrans kimi mühüm funksiyalar geniş tətbiq olunmursa, onda rəqəmsallaşma məqsədinə tam çatmış sayılmayacaq.