İsrail mediasında formalaşan yeni narrativ, “The Telegraph” qalmaqalı və Qərb informasiya müharibəsinin gizli mexanizmi Türkiyəni sistemli şəkildə “təhlükə” obrazına çevirir

ABŞ-da fəaliyyət göstərən “Responsible Statecraft” platformasında türkiyəli müəllif Fatih Kocaibiş tərəfindən dərc olunan “A fake threat exposes a very real crisis between Turkey and Israel” (Saxta təhdid Türkiyə ilə İsrail arasında çox real böhranı üzə çıxarır) adlı məqalə Yaxın Şərqdə formalaşan yeni geosiyasi xətti açıq şəkildə ortaya qoyur.

Müəllif yazının girişində artıq bütün mənzərəni cəmləyən bir fikir irəli sürür “Relations between the two Middle East powers are about to blow — or at least the media says — amid wars in Iran and Lebanon” (İran və Livandakı müharibələr fonunda iki Yaxın Şərq gücü arasında münasibətlər partlama həddinə çatıb — ən azı media belə deyir).

Bu cümlə təsadüfi deyil. Bu, reallıqla media narrativi arasındakı fərqi göstərir. Müəllif açıq şəkildə deyir ki, gərginlik var, amma onun təqdimatı şişirdilir və yönləndirilir.

Məqalədə qeyd olunur ki, “A two-year-old speech by Turkish President Recep Tayyip Erdogan was recirculated online as if it were a fresh threat of military attack” (Türkiyə prezidenti Ərdoğanın iki il əvvəlki çıxışı yenidən yayılaraq sanki yeni hərbi hücum təhdidi kimi təqdim olundu).

Bu, sadəcə səhv deyil. Bu, informasiya əməliyyatıdır. Daha da önəmlisi odur ki, bu məlumat əvvəlcə sosial şəbəkələrdə yayılır, sonra isə geniş media mühitinə daxil olur. Müəllif bunu belə ifadə edir “The story soon crossed into the mainstream” (Bu hekayə çox tez əsas media axınına keçdi).

Buradan sonra proses artıq nəzarətdən çıxmır, əksinə planlı şəkildə davam etdirilir.

İsrail mediasında və ona yaxın informasiya mühitində əsas tezislər formalaşmağa başlayır. Bu tezislərin mərkəzində bir fikir dayanır-Türkiyə artıq potensial təhlükədir. Bu yanaşma açıq şəkildə belə ifadə olunur “Some coverage went further by casting Turkey as the ‘next Iran’” (Bəzi media materialları Türkiyəni növbəti İran kimi təqdim etməyə başladı).

Bu, sadəcə müqayisə deyil. Bu, siyasi etiketləmədir. Bu gün İran necə təqdim olunursa, sabah eyni model Türkiyəyə tətbiq oluna bilər.

İsrail yönümlü mediada digər bir xətt də diqqət çəkir. Türkiyə regionda təsirini artıran, müstəqil qərar verən və Qərb nəzarətindən tam çıxmayan aktor kimi göstərilir. Bu isə avtomatik olaraq “problemli güc” obrazı yaradır. Bu kontekstdə Türkiyənin Suriya, İran və NATO çərçivəsində aktiv siyasəti risk kimi təqdim olunur.

Bütün bu prosesin fonunda Türkiyə tərəfinin reaksiyası da diqqət çəkir. Xarici işlər naziri Hakan Fidanın fikri məqalədə xüsusi vurğulanır “Israel was trying to create a new enemy for itself” (İsrail özü üçün yeni düşmən formalaşdırmağa çalışır).

Bu cümlə baş verənlərin mahiyyətini açır. Burada düşmən aşkarlanmir, düşmən yaradılır.

Məqalə göstərir ki, bu informasiya mühiti artıq ictimai rəyə təsir edib “93% of Turks now holding unfavorable views of Israel” (Türkiyə əhalisinin 93 faizi İsrailə mənfi münasibət bəsləyir).

Bu isə qarşılıqlı güvənsizliyin artıq kütləvi xarakter aldığını göstərir. Daha da təhlükəli məqam isə budur “Many Turkish people believe that, if Iran falls, Turkey could be next” (Bir çox türklər hesab edir ki, əgər İran süqut etsə, növbə Türkiyəyə çata bilər).

Bu artıq sadəcə informasiya təsiri deyil. Bu, təhlükənin real qəbul olunmasıdır.

Bu prosesdə Qərb mediasının rolu ayrıca qeyd olunmalıdır. Xüsusilə Böyük Britaniyanın “The Telegraph” nəşri bu məsələdə diqqət mərkəzinə düşdü. Qəzet bir müddət əvvəl Türkiyə prezidenti Ərdoğanın guya İsraili işğal etməklə hədələdiyi barədə xəbər yaydı. Daha sonra isə bu məlumatın əsassız olduğu üzə çıxdı və nəşr materialı silərək üzr istədi. Redaksiya nümayəndəsi belə etiraf etdi: “The quotes appear to be old or completely fabricated” (Sitatlar ya köhnədir, ya da tamamilə uydurmadır). (Yeni Safak)

Bu hadisə bir daha göstərdi ki, informasiya əvvəlcə yayımlanır, təsirini göstərir, sonra isə təkzib olunur. Amma artıq gec olur.

Məqalənin ən mühüm nəticəsi münasibətlərin gələcəyi ilə bağlıdır “The greater risk is that the relationship hardens into an enduring rivalry” (Əsas risk münasibətlərin uzunmüddətli və sərt rəqabətə çevrilməsidir). (Responsible Statecraft)

Bu o deməkdir ki, problem müharibənin başlaması deyil. Problem qarşıdurmanın strukturlaşmasıdır.

Son dövrlərdə İsrail–Türkiyə münasibətlərində gərginlik artıq yalnız media manipulyasiyası ilə məhdudlaşmır, bu xətt birbaşa siyasi səviyyədə formalaşdırılır. İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu açıq şəkildə Türkiyənin regionda artan rolunu təhlükə kimi təqdim edir və Suriyadakı proseslər üzərindən Ankaranın İsrailə qarşı istifadə oluna biləcəyi ssenarilərini gündəmə gətirir. Bu, sadəcə ehtimal deyil, ictimai rəyə ötürülən mesajdır.

Bu fonunda ABŞ prezidenti Donald Tramp daha praqmatik mövqe sərgiləyərək Türkiyə ilə problemlərin idarə oluna biləcəyini vurğulayır və tərəfləri daha rasional davranmağa çağırır. Lakin bu çağırışlar real siyasətdə ciddi dəyişiklik yaratmır. Çünki paralel olaraq İsrail siyasi elitasında daha sərt xətt formalaşdırılır.

Keçmiş baş nazir Naftali Bennett Türkiyəni açıq şəkildə strateji təhlükə adlandırır və onun gələcəkdə İran kimi əsas qarşıdurma aktoruna çevrilə biləcəyini bildirir. Bu isə artıq fərdi fikir deyil, sistemli yanaşmanın açıq ifadəsidir.

Beləliklə, ortaya çıxan mənzərə aydındır. Türkiyə ilə bağlı “təhlükə” narrativi əvvəlcə mediada qurulur, sonra siyasi ritorikada möhkəmləndirilir və nəticədə ictimai şüura yeridilir. Bu, təsadüfi proses deyil. Bu, planlı şəkildə formalaşdırılan geosiyasi xəttdir.

Bu kontekstdə Azərbaycanın rolu xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bakı indiyə qədər dəfələrlə Türkiyə ilə İsrail arasında münasibətlərin təhlükəli istiqamətə yönəlməsinin qarşısını almağa çalışıb və bir çox hallarda buna nail olub. Azərbaycan hər iki ölkə ilə strateji münasibətlərə malik nadir aktorlardan biridir və bu balans onun xarici siyasətinin əsas sütunlarından birini təşkil edir.

Məhz buna görə bu iki ölkə arasında münasibətlərin kəskin qarşıdurma mərhələsinə keçməsi Azərbaycan üçün sadəcə regional problem deyil, birbaşa milli maraqlar məsələsidir. Türkiyə ilə İsrailin açıq düşmənçiliyi Bakını son dərəcə mürəkkəb və hətta çıxılmaz geosiyasi seçim qarşısında qoya bilər.

Bu reallıq bir şeyi diktə edir. Azərbaycan yenidən aktiv diplomatik rolunu gücləndirməli, tərəflər arasında gərginliyin yumşaldılması istiqamətində daha açıq və təsirli addımlar atmalıdır. Bu artıq seçim deyil, zərurətdir.

Çünki iti bucaq altında qalan münasibətlər zamanında hamarlanmasa, sabah onu düzəltmək mümkün olmaya da bilər...