NATO-nun “sonu” ilə bağlı müzakirələr emosional səslənsə də, analitik baxımdan daha düzgün ifadə alyansın klassik formasının tükənməsi və yeni təhlükəsizlik arxitekturasına keçididir. Bu gün əsas sual NATO-nun sabah mövcud olub-olmaması deyil, ABŞ-ın əvvəlki miqyasda Avropa təhlükəsizliyinin əsas təminatçısı olaraq qalmaq istəyib-istəməməsidir. Məhz bu qeyri-müəyyənlik Avropada “European NATO”, yəni NATO-nun mövcud komanda-strukturunu saxlayaraq daha çox Avropa yükü ilə işləyən yeni model barədə intensiv müzakirələri sürətləndirib.

Rusiyanın Ukraynada dörd il ərzində həlledici strateji nəticə əldə etməməsi guya NATO-nun əsas missiyasını zəiflədib. Bu arqument müəyyən qədər başadüşüləndir, amma tam nəticə üçün yetərli deyil. Çünki NATO-nun deterrensiya fəlsəfəsi Rusiyanın zəifliyinə yox, Rusiya riskinin idarə olunmasına əsaslanır. Baltik ölkələri, Polşa və Finlandiya üçün Moskva hələ də real təhlükədir. Məhz buna görə Avropanın şərq qanadı ABŞ-dan uzaqlaşmaq yox, əksinə, alyans daxilində daha çox Avropa çəkisi olan modeli dəstəkləyir.

“Avropa NATO-su” nədir və nə vəd edir?
Hazırda Brüssel, Berlin və Parisdə müzakirə olunan əsas ideya ayrıca “Avropa ordusu”ndan çox, NATO daxilində Avropa sütununun gücləndirilməsidir. Bu modeldə NATO-nun komanda və planlama sistemi saxlanılır; ABŞ-ın boşaltdığı C4ISR, logistika və hava müdafiə imkanları Avropa tərəfindən doldurulur; Almaniya, Fransa, Polşa və Böyük Britaniya əsas hərbi dayaqlara çevrilir; Avropa müdafiə sənayesi vahid satınalma və standartlarla inteqrasiya olunur. Bu yanaşma artıq nəzəriyyədən praktikaya keçir: Portuqaliya ayrıca Avropa ordusuna qarşı çıxsa da, NATO daxilində Avropa hərbi modernizasiyasını açıq dəstəkləyir, İspaniya isə daha dərin inteqrasiyaya çağırır.

Bu model Avropaya iki əsas vəd verir:
birincisi, ABŞ siyasi dəyişikliklərindən asılılığı azaltmaq;
ikincisi, Rusiyaya qarşı deterensiyanı kontinental səviyyədə daha dayanıqlı etmək.
Avropa ABŞ-sız Rusiya ilə başa-baş qala bilərmi?
Ən kritik sual budur. Bu gün tam şəkildə olmasa da, orta müddətdə qismən müdafiəsini təmin edə bilər. Burada problem qoşun sayında deyil. Avropanın ümumi iqtisadi və sənaye gücü Rusiyadan qat-qat böyükdür. Problem aşağıdakı strateji “enablers” sahələrindədir: peyk və real-time kəşfiyyat; strateji hava daşınması; uzaqmənzilli dəqiq zərbə sistemləri; raketdən müdafiə; nüvə deterrensiyası; vahid komanda-idarəetmə. Bu boşluqlar doldurulmadan Avropa Rusiya ilə tam balanslaşlı vəziyyətdə ola bilməz. Ona görə də ekspertlər tam müstəqil Avropa müdafiəsini ən azı 10–15 illik layihə hesab edir.

Yəni “Avropa NATO-su” qısamüddətli dövrdə ABŞ-ı tam əvəz etmir, amma ABŞ-ın iştirakı azalsa belə, təhlükəsizlik boşluğu yaranmamasına xidmət edir.

Almaniyanın önə çıxması Avropada parçalanma yaradacaqmı?
Bu, çox həssas məqamdır və yazınızın ən güclü hissələrindən biri ola bilər. Almaniyanın sürətlə yenidən silahlanması və Avropanın əsas hərbi-sənaye lokomotivinə çevrilməsi ikiqat effekt yaradır. Bunun müsbət tərəfi odur ki, Berlin maliyyə gücü, sənaye bazası və siyasi çəkisi ilə Avropa müdafiəsinin əsas motoruna çevrilə bilər.

Riskli tərəfi isə Fransa bunu liderlik rəqabəti kimi görə bilər, Şərqi Avropa isə Almaniyanın Rusiya ilə gələcək kompromis xəttindən narahat qala bilər. Daha geniş geosiyasi planda isə anqlosaks blok, xüsusən ABŞ və Britaniya Almaniyanın kontinental hərbi liderliyinin həddən artıq güclənməsini ehtiyatla izləyəcək. Yəni burada təhlükə təkcə Rusiya deyil, Avropadaxili strateji iyerarxiyanın yenidən qurulmasıdır. Əgər bu proses Berlin-Paris-Varşava üçbucağı üzərində balanslanmasa, “Avropa NATO-su” ideyası təhlükəsizlikdən çox institusional parçalanma riski yarada bilər.

Təhdidlər nə qədər realdır?
Rusiyanın Ukraynada ilişməsi təhlükəni sıfırlamır. Əksinə, Moskvanın konvensional gücünü yenidən bərpa etməsi üçün zaman qazanmaq cəhdləri, hibrid hücumlar, enerji və kiber təzyiq alətləri Avropa üçün uzunmüddətli risk olaraq qalır.
Deməli əsas məsələ belədir ki, NATO ölmür, NATO avropalaşır. Bu avropalaşma uğurlu olsa, qitə daha suveren təhlükəsizlik modelinə keçə bilər. Uğursuz olsa, ABŞ zəifləyən, Avropa isə parçalanan ikiqat boşluq yaranar.

“NATO-nun sonu” tezisini daha dəqiq belə formalaşdırmaq olar: NATO-nun Amerikanın dominant olduğu köhnə modeli sona yaxınlaşır, onun yerini isə Avropa yükünün artdığı yeni təhlükəsizlik arxitekturası tutur.

“Avropa NATO-su” ideyası qitəyə daha çox strateji muxtariyyət vəd edir, amma bunun uğuru üç amildən asılıdır:
1. ABŞ-ın nə qədər geri çəkilməsi
2. Almaniya-Fransa liderliyinin balansı
3. Avropanın texnoloji-hərbi boşluqları nə qədər sürətlə doldurması
Əks halda bu model Avropanı daha təhlükəsiz etmək əvəzinə, mərkəzləşmiş Alman liderliyi ətrafında yeni siyasi parçalanma xətti yarada bilər.